Một vài ý kiến trao đổi về công tác bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Phủ Chủ tịch trong thời kỳ đổi mới

Ths. Cù Thị Minh
Phòng TTGD
1. Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch thuộc loại hình di tích lưu niệm danh nhân, được xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt quan trọng, bao gồm các di tích bất động sản (gồm 17 di tích), di tích động sản (hơn 1000 tài liệu hiện vật) và cảnh quan môi trường (vườn cây, ao cá, sân, đường...). Có thể nói, đây là một trong số rất ít di tích lịch sử cách mạng của Việt Nam còn giữ được gần như nguyên vẹn các bộ phận cấu thành dưới dạng nguyên gốc và ít chịu sự tác động của ngoại cảnh trong hơn 46 năm qua. Đặc biệt, Khu di tích lại nằm trong Cụm di tích lịch sử văn hóa Ba Đình vì vậy càng góp phần quan trọng tạo nên giá trị và sức hấp dẫn đặc biệt. Với tính toàn vẹn và giá trị lịch sử đặc biệt, Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch hội tụ đầy đủ điều kiện của một di tích quốc gia đặc biệt, nó hàm chứa các mặt giá trị phi vật thể tiêu biểu mang tầm cỡ quốc tế. Việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá tiềm ẩn trong Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch là trách nhiệm thiêng liêng không chỉ của cán bộ công nhân viên và người lao động Khu di tích mà của toàn ngành di sản văn hoá Việt Nam.
2. Nhiệm vụ đặt ra cho tập thể cán bộ Khu di tích và ngành di sản văn hoá  là phải thực sự đổi mới tư duy để sáng tạo những hình thức và nội dung hoạt động hấp dẫn nhằm phát huy các mặt giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể tiềm ẩn trong các di tích bất động sản, động sản và cảnh quan môi trường. Một nguyên tắc khoa học là, di sản văn hoá chỉ được thực sự bảo tồn lâu dài khi những giá trị tiêu biểu của nó có được vị trí xứng đáng trong đời sống xã hội, phục vụ được những nhu cầu cho con người trong xã hội đương đại đặt ra. Tại cuộc Hội thảo Quốc tế Quebec năm 1991, có đưa ra một khái niệm di sản văn hóa bắt đầu được nhìn nhận trên một góc độ nhận thức toàn diện, vượt ra khỏi giới hạn của những sản phẩm mỹ thuật hay lịch sử đơn lẻ để bổ sung thêm hàng loạt các yếu tố mới, vốn “được nhận dạng từ những hình thái và chức năng mà đô thị được thừa hưởng từ quá khứ, đóng vai trò làm chỗ dựa cho cuộc sống hàng ngày và cho toàn bộ hoạt động kinh tế xã hội của môt đô thị đương đại”. Nói như vậy, không có nghĩa là cổ xúy cho việc tu bổ tôn tạo hoặc hy sinh di tích lịch sử văn hóa cho nhu cầu kinh tế con người mà ngược lại việc bảo vệ tôn tạo di tích phải hướng tới phục vụ ngày càng tốt hơn các đối tượng đến  nghiên cứu, trong đó có khách du lịch, đồng thời phát triển du lịch chính là vì mục tiêu văn hoá.
3. Xuất phát từ quan điểm trên cho thấy rằng, nếu Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch mới chỉ được bảo tồn ở mức độ thực hiện đầy đủ các nguyên tắc bảo tàng học đơn thuần thì chúng ta cũng mới chỉ có trong tay một di tích quốc gia đặc biệt quan trọng dưới dạng tiềm năng hoặc tài nguyên du lịch. Để Khu di tích thực sự có chỗ đứng vững chắc trong đời sống xã hội, thì nó cần phải trở thành một sản phẩm du lịch văn hoá đặc thù. Nói cách khác, cần thiết phải tạo lập cho Khu di tích những điều kiện hạ tầng cơ sở kỹ thuật và các loại dịch vụ văn hoá - du lịch hỗ trợ tại chỗ nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hoá lành mạnh và chính đáng của du khách khi đến thăm di tích. Chính vì lẽ đó, ngày 30/12/2005, Lãnh đạo Bộ Văn hoá - Thông tin đã ký Quyết định số 9883/QĐ - BVHTT phê duyệt Dự án đầu tư “Bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch”. Đây là cách tiếp cận phù hợp với xu thế phát triển bảo tàng học thế giới. Mục tiêu của dự án không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, tu bổ di tích mà còn nhằm thiết lập các điều kiện để phát huy giá trị, hướng tới khả năng phục vụ một lượng khách  xác định hàng năm. Từ nhận thức và cách tiếp cận trên, dự án đã được phân thành 3 giai đoạn đầu tư với các dự án thành phần là: Cải tạo và nâng cấp hệ thống thoát nước và xây mới khu vệ sinh công cộng, hạng mục phòng chống mối mọt; Tu bổ, bảo quản các công trình kiến trúc và hệ thống đường nội bộ; Tu bổ cảnh quan môi trường và hệ thống trưng bày cũng như bảo vệ an ninh. Qua đây cho thấy rằng, Khu di tích Phủ Chủ tịch luôn là đối tượng được các cơ quan ban ngành từ Trung ương tới cơ quan chủ quản - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục Di sản Văn hóa, cơ quan liên ngành quan tâm đặc biệt. Dự án nêu trên đã chuẩn bị những điều kiện cần và đủ cho các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch.
Về kết quả từng giai đoạn, từng hạng mục công trình của dự án được ghi nhận trên cơ sở thực tế và được phản ánh trong nhiều bài viết đăng trên Thông tin tư liệu Khu di tích. Tuy nhiên, trong khuôn khổ bài viết này tôi xin đề cập đến hai vấn đề đó là hệ thống tuyến đường tham quan và hệ thống biển chỉ dẫn tuyến đường tham quan.
Hệ thống tuyến đường tham quan trong Khu di tích Phủ Chủ tịch khá đa dạng gồm có các con đường lớn trải nhựa đường dẫn tới các điểm di tích, đường nhỏ đổ bê tông hoặc lát gạch đỏ vòng bao quanh di tích. Ngoài ra còn có hệ thống sân liền kề các di tích. Từ nhiều năm nay, được sự quan tâm của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các đơn vị doanh nghiệp giúp đỡ nên hệ thống đường được tu bổ cải tạo tốt hơn rất nhiều. Đường lớn được cải tạo nâng cấp nhiều lần, trải đường nhựa rất sạch, đẹp thuận tiện cho việc lưu thông của khách tham quan. Tuy nhiên, sau mỗi lần cải tạo, lớp đường nhựa được đổ dày thêm dẫn tới mặt đường cao hơn so với mặt sân và nền của một số di tích, gây thiếu thẩm mỹ và đôi khi khiến khách bị vấp ngã hay bước hẫng, hụt chân mỗi khi đi qua khu vực này. Đặc biệt, dọc theo tuyến đường tham quan hai bên là hệ thống rãnh thoát nước. Hệ thống rãnh thoát này vừa hẹp lại vừa nông. Phía trên là nắp cống được lát bằng đá trông rất sạch sẽ nhưng mặt đá không có độ nhám nên khi trời mưa nhiều khách bị trơn trượt và ngã. Mặt đá mỏng và độ rắn kém nên rất dễ nứt, vỡ. Nếu không kịp thay, khách đi không chú ý sẽ rất dễ bị sa chân xuống rãnh.
Các con đường nhỏ bao quanh di tích hiện nay xuất hiện một số chỗ bị bong rộp xi măng và gạch (phía sau nhà 54, trước cửa phòng kỹ thuật, hiên phòng chiếu phim…); Có chỗ gạch bị bong nhưng thay vì tìm gạch giống vậy thay thế và lát theo đúng như cũ thì lại thay bằng một viên gạch vuông, lát với đường vữa to không đúng với nguyên tắc bảo tồn tôn tạo di tích (đầu dãy nhà tầng 2). Ngoài ra, có khoảng sân đường chỉ với 5-10m2 nhưng có 4 loại nguyên vật liệu (đường nhựa, gạch, nền xi măng và nền xi măng + sỏi) được sử dụng làm đường đan xen lẫn nhau, trông thiếu thẩm mỹ (mặt tiền nhà vệ sinh số 3).
Về hệ thống biển chỉ dẫn tham quan, đây là một hạng mục không kém phần quan trọng nhưng chưa bao giờ được đặt nằm trong các dự án tu bổ di tích. Biển chỉ dẫn là để chỉ hướng đi hoặc các thông tin nhằm thông báo cho khách tham quan biết những định hướng cần thiết hoặc những điều có ích khác, đồng thời có tác dụng giúp cho việc đi lại và hướng dẫn giao thông trên tuyến đường tham quan được thuận lợi. Qua khảo sát thực tế hệ thống biển chỉ dẫn của Khu di tích chúng tôi nhận thấy: một số biển chỉ dẫn đã cũ, nội dung chỉ dẫn chưa phù hợp (biển chỉ dẫn phân đường dành cho khách Việt Nam và Quốc tế ở ngoài cổng vào Khu di tích), vị trí đặt biển và ký hiệu vẽ chỉ dẫn chưa hợp lý nên khách  không định hướng được lối đi (biển chỉ dẫn ở vị trí vọng mây), kích thước không đồng đều, chữ in trên chất liệu bằng inox nên khó đọc...
Từ thực tế trên, thiết nghĩ rằng: bên cạnh công tác tuyên truyền, biên soạn và xuất bản các ấn phẩm giới thiệu về di tích là trọng yếu thì công tác bảo tồn di tu di tích phải được coi là then chốt. Công tác bảo tồn vừa phải tôn trọng yếu tố gốc của di tích, đồng thời phải hướng tới lợi ích của khách. Tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho du khách khi tới tham quan học tập tại Khu di tích Phủ Chủ tịch từ hệ thống đường đi lối lại đến hệ thống bảng biểu chỉ dẫn. Theo đó, đối với hệ thống đường nhỏ bao quanh di tích bị hỏng cần được tu bổ lại theo nguyên mẫu, phải đồng bộ trong toàn khu vực Khu di tích và phải đảm bảo tính thẩm mỹ. Đối với khoảng sân thấp hơn nhiều so với đường lớn cũng cần nâng lên. Riêng đối với khoảng sân (có nhiều loại nguyên vật liệu sử dụng đan xen lẫn nhau) ở các công trình mới xây dựng phục vụ khách tham quan thì nên nghiên cứu sử dụng thống nhất một loại nguyên vật liệu làm thay thế sao cho đồng nhất.
Đối với hệ thống biển chỉ dẫn cần phải được thiết kế đảm bảo chất lượng, đảm bảo nội dung và thẩm mỹ. Nội dung biển chỉ dẫn phải rõ ràng, ngắn gọn theo thông lệ quốc tế, dễ nhìn, dễ hiểu, chất liệu bền đẹp phù hợp với khí hậu nhiệt đới và chịu được mưa, nắng, gió ở ngoài trời. Hệ thống biển phải đồng bộ và hài hòa với cảnh quan môi trường Khu di tích Phủ Chủ tịch.
Nếu nhìn dưới góc độ bảo tồn di tích thì việc tu bổ hệ thống tuyến đường và đặt hệ thống biển chỉ dẫn ít nhiều sẽ làm thay đổi một phần diện mạo cảnh quan di tích. Song nhìn dưới góc độ phát huy giá trị của di tích thì có thể nhận thấy nếu chúng ta làm tốt công việc này chính là góp phần không nhỏ trong công tác bảo tồn và phát huy tác dụng giá trị Khu di tích Phủ Chủ tịch, góp phần hòa vào trong xu thế phát triển chung của toàn cầu đồng thời cũng là thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - văn hóa-xã hội (giai đoạn 2010-2030) của Đảng và Nhà nước là gắn kết hoạt động bảo tồn di tích lịch sử văn hóa với việc khai thác phục vụ du lịch. Sự quan tâm bảo tồn và phát huy tác dụng này sẽ góp phần đưa Khu di tích lưu niệm Bác Hồ trở thành một trong những trọng điểm trong quy hoạch chiến lược phát triển của cả hai ngành Văn hoá - Thông tin và Du lịch.