Người chiếu phim phục vụ Bác Hồ

                                                                                            
 Nguyễn Thị Thu
                                                                                                Phòng ST-KK-TL
Vào một ngày mùa thu Hà Nội, các cán bộ phòng Sưu tầm - Kiểm kê - Tư liệu, Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch đã có buổi làm việc với ông Thái Hữu Khang tại nhà riêng ở số 10 phố Đặng Tất, Hà Nội. Ông là một trong những người được vinh dự phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh trong nhiều năm Người sống và làm việc tại Khu di tích Phủ Chủ tịch.
Ông Thái Hữu Khang sinh năm 1933 trong một gia đình nông dân nghèo xã Xuân Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Ông là người chiếu phim phục vụ Bác Hồ và Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Nhắc đến Bác Hồ, nhớ lại những kỷ niệm những ngày được phục vụ Bác, về công việc thầm lặng nhưng vô cùng vinh dự của mình đôi mắt mờ đục vì tuổi già của ông dường như ánh lên niềm vui, cảm giác bao nhiêu kỷ niệm ùa về... Tháng 10 năm 1953, sau cải cách ruộng đất ông được cử lên chiến khu Việt Bắc làm công việc phục vụ trong Phủ Thủ tướng. Khi đến chiến khu, ông được phân công về Ban kiểm tra 12 Văn phòng Phủ Thủ tướng, nhiệm vụ chính là làm lán trong chiến khu Việt Bắc. Để đảm bảo bí mật và do yêu cầu của công tác kháng chiến Bác phải thay đổi chỗ ở luôn. Do đó phải làm nhà liên tục, ông Khang cùng các đồng chí trong Ban kiểm tra 12 được tổ chức phân công dựng nhà lán cho Bác và các đồng chí Trung ương mỗi khi di chuyển đến chỗ ở mới. Và chính tại đây, lần đầu tiên ông Khang được gặp Bác Hồ. Ông nhớ lại: “Trong lúc đang làm việc ông nhìn thấy một ông già tay chống gậy, đầu đội mũ đang rảo bước từ xa. Ông có hỏi các anh em làm cùng là ông già kia là ai thì mọi người có nói nhỏ với ông đó là Bác Hồ”.
Tháng 7 năm 1954, sau chiến thắng Điện Biên Phủ, ông Khang cùng anh em trong đơn vị hành quân về Hà Nội và nghỉ tại nhà khách Phủ Thủ tướng ở số 37 Hùng Vương. Bước đầu ông cùng một số anh em được giao nhiệm vụ vệ sinh, dọn dẹp Phủ Toàn quyền Đông Dương (nay là Khu Phủ Chủ tịch). Ông kể lại: “Có lẽ lâu ngày ít người qua lại nên trong Khu Chủ tịch lá cây phủ dày lối đi, cây hoang cỏ dại mọc cao”. Sau một thời gian ngắn được dọn dẹp, chỉnh trang, cảnh vật xung quanh Khu Phủ Chủ tịch dường như khác hẳn. Tháng 12 năm 1954, Trung ương mời Bác về ở ngôi nhà lớn (vốn là dinh của Toàn quyền Pháp ở Đông Dương) nhưng Người nói: “Ngôi nhà đẹp đấy. Các chú hãy quét dọn sạch sẽ, sửa chữa làm nơi vui chơi cho các cháu thiếu nhi. Bác không ở đây đâu. Bây giờ các chú cho Bác đi xem những nhà khác ở khu vực này”(1). Các đồng chí phục vụ hướng dẫn Bác đi tham quan đến dãy nhà trước đây dành cho những người phục dịch trong Phủ Toàn quyền, Bác chỉ một căn nhà nhỏ gần bờ ao nói với đồng chí để Bác ở nhà này. Chủ tịch Hồ Chí Minh sống và làm việc tại ngôi nhà này từ tháng 12 năm 1954, vì vậy ngôi nhà được gọi là nhà 54. Ông Khang nhớ lại: “ngôi nhà này lúc đó được quét vôi và sửa sang lại cho sạch sẽ để Bác về ở. Bên cạnh ngôi nhà còn có một ao tù nước đọng dùng để cho thú ở vườn Bách Thảo sang uống nước. Khi Bác Hồ về ở và làm việc tại Phủ Chủ tịch, Người nói với anh em phục vụ sửa chữa cái ao cạn này đi để cải tạo môi trường sạch sẽ và dùng để nuôi cá thì rất tốt. Theo ý Bác, mấy hôm sau các đồng chí cảnh vệ đã bắt tay vào cải tạo, nạo vét sạch ao rồi cho thả cá chép, trắm cỏ, mè, rô phi… từ đó nơi này thành ao nuôi cá để cải thiện đời sống và làm cho môi trường thêm trong lành”.
Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh về ở và làm việc trong Khu Phủ Chủ tịch thì cơ quan văn phòng Phủ Thủ tướng và bộ phận phục vụ Bác trước đây được đổi tên thành Văn phòng Phủ Chủ tịch và hoạt động dưới sự chỉ đạo của Người. Những năm tháng ở trong Khu Phủ Chủ tịch, số người phục vụ, giúp việc cho Bác không nhiều do đó ngoài công tác tạp vụ ông Khang còn được phân công vào bộ phận lễ tân. Ông được cử đi học qua một lớp nghiệp vụ lễ tân ở Bộ Ngoại giao để phục vụ khi có những đoàn khách lớn của nước ngoài, những buổi chiêu đãi tại nhà khách Phủ Chủ tịch. Đến năm 1955, Văn phòng muốn để Bác được nghỉ ngơi, thư giãn sau những giờ làm việc mệt nhọc nên đã cử ông Khang đi học lớp chiếu bóng trong 3 tháng (học lý thuyết và thực hành những kỹ thuật cơ bản như lắp phim, điều khiển máy, nhận biết phim ngược xuôi, điều chỉnh hình ảnh cho nét, nhận biết dấu hiệu báo hết phim…) tại Trung tâm chiếu phim của Bộ Văn hoá ở 67 Trần Hưng Đạo, Hà Nội. Sau khi học về ông chính thức được giao thêm nhiệm vụ chiếu phim phục vụ Bác Hồ và Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Máy chiếu phim do Bộ Văn hóa cấp cho 2 chiếc của Liên Xô, chiếu phim 35 ly để có thể chiếu phim liên tục, Bác khỏi phải chờ đợi khi hết cuốn. Tổ chiếu phim gồm ông Khang làm nhiệm vụ quay máy và một người nữa có giọng đọc tốt làm thuyết minh. Phim chiếu thường là phim Liên Xô và phim Trung Quốc được lấy từ hãng phim tư liệu. Ông Khang còn cho biết cứ thứ năm hàng tuần ông đều đến Quốc doanh phát hành phim Trung ương ở Ngã Tư Sở và phát hành phim ở 67 Trần Hưng Đạo, Hà Nội để liên hệ và lấy phim về chiếu thử trước để đồng chí Vũ Kỹ - nguyên thư ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh và đồng chí Cù Văn Chước- nguyên cán bộ Văn phòng Phủ Chủ tịch duyệt phim, nếu được thì tối thứ bảy mới chiếu để Bác xem. Lịch chiếu phim thường vào tối thứ Bảy hàng tuần, thời gian chiếu khoảng từ 19h- 21h. Bác thường xem phim cùng đồng chí Phạm Văn Đồng, các đồng chí phục vụ trong cơ quan cùng vợ con các đồng chí tại phòng khách Phủ Chủ tịch. Đó là những giờ phút Bác cháu thoải mái sau hàng tuần làm việc vất vả.
Trong phòng chiếu, vị trí ngồi được sắp xếp như sau: các cháu ngồi trên cùng, bên trái là các cô các chú và Bác Hồ ngồi bên phải, Thủ tướng Phạm Văn Đồng ngồi bên trái hơi lui xuống một chút, bên cạnh Bác có kê một chiếc bàn trên đặt ống nhổ và gạt tàn. Ông Khang còn nhớ rất rõ là trong hàng chục năm trời, Bác Hồ chưa bao giờ bỏ về giữa chừng. Bác đã xem phim là phải xem hết. Trong suốt những năm phục vụ chiếu phim cho Bác xem, ông Khang luôn tâm niệm rằng phục vụ Bác phải cẩn thận, tỉ mỉ, không để xảy ra sai sót làm phiền lòng Bác.
Về công việc chiếu phim phục vụ Bác Hồ, theo lời kể của một số nhân chứng khác như ông Vũ Kỳ- nguyên thư ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông Cù Văn Chước và ông Trần Văn Vượng - nguyên cán bộ Văn phòng Phủ Chủ tịch, hằng tuần vào các buổi tối thứ bảy, Văn phòng Phủ Chủ tịch thường chiếu phim phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Mỗi lần xem phim, Người cho cả các cán bộ, con cháu của cán bộ Văn phòng Phủ Chủ tịch và Văn phòng Hội đồng Bộ trưởng (nay là Văn phòng Chính phủ), anh em phục vụ cùng vào xem. Ngoài ra, các cháu là học sinh giỏi và có lúc có cả chị em Ái Xuân, Ái Vân con của nghệ sĩ Ái Liên được vào múa, hát và được xem phim với Người. Các phim được chiếu vào những buổi đó có lúc là phim thiếu nhi, phim truyện, cũng có lúc là phim tài liệu hoặc phim tư liệu từ chiến trường gửi ra… Cũng theo các nhân chứng, trước mỗi buổi chiếu phim, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường đề nghị các cháu thiếu nhi múa hát. Sau mỗi lần hát múa, Người đều thưởng kẹo cho các cháu. Có lần Người nói đùa: “Cô chú nào múa hát thì Bác cũng thưởng kẹo”.
Đã nhiều năm Bác Hồ đi xa nhưng những câu chuyện về Người vẫn còn in đậm trong tâm trí người chiếu phim phục vụ Bác, ông Khang vẫn không thể nào quên những kỷ niệm về Bác, nhất là ngày cuối cùng được phục vụ Bác vào khoảng 20-8-1969. Bộ phim chiếu hôm ấy là phim phóng sự Bài ca giải phóng do hãng phim Việt Nam sản xuất và chỉ chiếu trong 40 phút để khỏi ảnh hưởng đến sức khỏe của Bác. Thời gian này, Bác mệt, sợ bà con nhân dân trong nước lo lắng nên các đồng chí bảo vệ yêu cầu phòng chiếu phim tắt điện khi Bác vào. Một đồng chí bảo vệ soi đèn phim xuống lối đi, còn hai chiến sĩ đỡ Bác đi hai bên đi vào. Thấy vậy, Bác góp ý cứ bật đèn lên. Sau vài giây, phòng chiếu phim lại sáng trở lại: Trông Bác gầy hẳn. Theo thường lệ, trước khi chiếu phim các cháu hay hát một bài Kết đoàn hoặc Giải phóng miền Nam và Bác hòa nhịp cùng các cháu. Nhưng hôm đó, khi đồng chí Vũ Kỳ đứng lên bắt nhịp thì không ai có thể cất nổi tiếng hát. Không khí trầm lặng. Trong tim mỗi người đều trĩu nặng niềm lo lắng. Cuối cùng vì không ai hát, đồng chí Vũ Kỳ phải hát thay. Anh đi lom khom, bắt hai tay sau lưng, giả làm con voi và hát: Con vỏi con voi, cái vòi đi trước…
Những câu chuyện, hồi tưởng, suy tư, cảm xúc về Bác Hồ như những dòng chảy tuôn trào tưởng như không bao giờ dứt. Những hồi ức đó minh chứng cho cuộc sống vô cùng giản dị nhưng hết sức vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lòng nhân ái bao la của Bác đối với mỗi con người không phân biệt địa vị, công việc hay tuổi tác… đồng thời nó chứa đựng những bài học, những lời dăn dạy cho lớp thế hệ trẻ ngày hôm nay học tập và làm theo tấm gương của Bác. Trong buổi trò chuyện, các cán bộ chúng tôi hiểu hơn về những kỷ niệm không quên của một người chiếu phim phục vụ Bác và với những ai đã từng được gặp Bác Hồ, kỷ niệm về Bác sẽ trở thành giây phút thiêng liêng theo họ suốt cuộc đời./.