Về chiếc máy đánh chữ hiệu Hermes vừa được sưu tầm tại Cộng hòa Pháp

         Nguyễn Thị Thu
                                                            Phòng ST-KK-TL
Nhận lời mời của Hội những người yêu nước Việt Nam tại Pháp nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập Nhóm những người yêu nước Việt Nam tại Pháp (1919-2019), Đoàn cán bộ Khu di tích Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch đã có chuyến đi sưu tầm tài liệu hiện vật và triển lãm tại Cộng hòa Pháp từ ngày 15 đến ngày 24/5/2018. Trong chuyến đi này, Đoàn đã được ông Ngô Kim Hùng, Chủ tịch Hội người Việt Nam tại Pháp trao cho một chiếc máy chữ hiệu Hermes để mang về Việt Nam phục vụ công tác bảo quản, tuyên truyền và phát huy tác dụng tại Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch. Theo ông Hùng chiếc máy chữ này được Chi hội người Việt Nam ở Marseilles bảo quản, gìn giữ rất cẩn thận trong những năm qua và đây là món quà của một công nhân Việt kiều gửi tặng Bác Hồ năm xưa.
Chiếc máy chữ Hermes được cấu tạo bằng kim loại, máy hình vuông màu xám, có nắp đậy; phía trước máy vát có 2 đinh ốc mầu trắng; phía sau thẳng góc. Mặt trong máy có 4 hàng chữ số màu trắng in trên mặt nốt đen cần đập. Hai hàng chữ hình vòng cung; mặt trên góc trái in chữ: “HERMES”; Thành sau máy đề chữ: “HERMES  MADE IN SWITZERLAND BY paillard  s.a”. Đế dưới máy có 4 chân làm bằng đinh ốc, kim loại. Chiều cao: 6.5cm, mỗi cạnh: 28.5cm. Hiện chiếc máy chữ còn nguyên, nhưng đã cũ.
Theo lời kể của ông Nguyễn Ngọc Hà (một Việt Kiều tại Pháp) cho biết:
“Cuối năm 1968, Hội nghị hai bên giữa hai đoàn đàm phán Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Mỹ (bắt đầu từ tháng 5 năm 1968 tại Paris) sắp chuyển sang giai đoạn Hội nghị 4 bên (thêm Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Việt Nam Cộng hòa), Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quyết định gửi một đoàn Văn công từ Hà Nội sang Pháp để phục vụ kiều bào nhân dịp Tết 1969 (Tết Kỷ Dậu) và hỗ trợ cuộc đấu tranh chính trị - ngoại giao của hai đoàn đàm phán miền Bắc và miền Nam của nước ta. Ban lãnh đạo phong trào Việt kiều yêu nước và Đại sứ quán Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thống nhất giao cho ông Nguyễn Ngọc Hà đại diện phong trào Việt kiều trở về Việt Nam cùng các bạn Pháp để chuẩn bị tổ chức chuyến đi cho đoàn văn công sang Pháp biểu diễn. Để chuẩn bị cho chuyến đi về này, Hội đã chuẩn bị hai chiếc máy đánh chữ để về làm quà kính biếu Bác. Lúc đầu Ban lãnh đạo phong trào Việt Kiều yêu nước tại Pháp muốn mang cả hai máy đánh chữ về nhưng vì điều kiện không cho phép nên chỉ mang được một chiếc về Việt Nam, chiếc còn lại giống như vậy vẫn còn lại ở Pháp và nó chính là chiếc mà ông Ngô Kim Hùng trao cho đoàn công tác của Khu di tích.
Đầu năm 1969, trước khi ông Nguyễn Ngọc Hà lên đường về Hà Nội, nhiều bạn nói với ông: “Về nước chuyến này chắc thỏa mãn được nhiều điều mơ ước!” Với ai ông cũng nói lên một nguyện vọng mà ông đã ôm ấp từ lâu là được gặp Bác Hồ.
Đồng chí Lê Đức Thọ (cố vấn) và đồng chí Xuân Thủy, Trưởng đoàn đàm phán Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Paris về Việt Nam giữa hai bên Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Mỹ đã gọi ông Hà dặn dò một số điều và cũng hỏi ông: “Đồng chí có nguyện vọng gì trong chuyến về Hà Nội công tác lần đầu tiên này không?”. Không đắn đo, ông Hà đã trả lời ngay: “Thưa hai anh, tôi mong ước được gặp Bác”. Hai đồng chí cười và đồng chí Lê Đức Thọ nói: “Đồng chí cứ yên tâm, về đến Hà Nội sẽ hay”.
Đến Hà Nội, những tình cảm đã từ lâu chất chứa trong lòng ông Hà với bao xúc động và ý nghĩ mới nảy ra đã làm xáo trộn cả tâm tư của một người con vừa được đặt chân trở lại đất nước sau hơn 20 năm xa cách, nhưng ông phải tập trung vào việc xem và chọn tiết mục của các bộ môn nghệ thuật từ ca múa nhạc đến Chèo, Tuồng, Cải lương… kể cả số lượng, thành phần, việc đi lại, ăn ở của đoàn khi đến Pháp. Vài tuần sau, giây phút mong đợi đã đến một cách bất ngờ, làm cho ông Hà càng bàng hoàng thêm.
Ông Hà nhớ rõ hôm ấy, 7 giờ sáng thứ hai ngày 20/01/1969, một đồng chí cán bộ cấp Vụ của Bộ Văn hóa điện thoại bảo ông chuẩn bị đi công tác. Linh tính mách bảo ông: “Chắc đi gặp Bác”. Ông vội vàng xếp gọn sẵn sàng các quà: Chiếc máy đánh chữ Hermes Baby, hai tút thuốc lá Philip Morris của lãnh đạo Việt kiều ở Pháp gửi kính tặng Bác, hai chai Champagne Moet Chandon để kính tặng Bác Tôn và bức thư của Việt kiều ở Pháp kính gửi Bác.
Thật đúng như ông Hà dự đoán. Thời tiết Hà Nội sáng hôm ấy có nắng nhẹ, trời se lạnh. Trên xe đến Phủ Chủ tịch, ông vừa sung sướng vừa hồi hộp. Đến nơi, xuống xe có người chờ sẵn và đưa ông đi bộ trên một con đường trải sỏi, về phía một dãy nhà thấp. Bỗng từ xa, ông thấy một ông Cụ già đang chống gậy cùng một người nữa (sau này ông được biết là đồng chí Vũ Kỳ - thư ký của Bác) đi vào dãy nhà thấp. Hình ảnh quá quen thuộc mà ông đã biết qua sách báo, phim ảnh ông Hà nhận ra ngay đó là Bác Hồ. Đột nhiên, ông vụt chạy bỏ người dẫn đường, đến ôm tay Bác và nước mắt ông trào ra mặc dù ông cố gắng kìm lại. Bác khẽ cười hỏi ông: “Cháu ở Nam Bộ à?” Tôi cố gắng lắm mới thốt ra được một câu: “Thưa Bác, dạ phải!” Một bàn tay vỗ vào vai ông và giọng nói cũng quen thuộc: “Có nhìn ra tôi không?” ông quay lại và thêm một giây phút sửng sốt nghẹn ngào, sung sướng. Trước mắt ông là Thủ tướng Phạm Văn Đồng! Thủ tướng ôm ông. Nước mắt mừng mừng tủi tủi của đứa con sống xa Tổ quốc lâu ngày, nay được trở về thủ đô của đất nước quê hương anh hùng.
Thường Bác tiếp khách độ nửa giờ hoặc 40 phút và nhiều lắm là một tiếng đồng hồ dù là khách quý, thế mà hôm đó,ông Hà được Bác tiếp đúng một tiếng đồng hồ. Sau những cảm xúc ban đầu và sau khi ngồi trong gian phòng tiếp khách cùng với Bác và Thủ tướng, ông Hà cố trấn tĩnh, nén cơn xúc động để nhìn Bác thật kỹ, ghi khắc đậm nét và sâu sắc hình ảnh của Bác vào tâm khảm. Vẫn chòm râu bạc, vẫn vừng trán cao và rộng mênh mông, đôi mắt sáng ngời mà phim ảnh, sách báo đã giúp ông thấy rất đỗi quen thuộc, nhưng hôm ấy tôi mới thấy tận mắt, sờ tận tay. Mơ ước của ông đã thành hiện thực. Bác có cách nói, cách cười tạo ngay không khí thân mật, ấm cúng, làm cho ông đỡ luống cuống và an tâm báo cáo với Bác những gì ông đã chuẩn bị. Bác bảo ông đọc bức thư của Việt kiều ở Pháp kính gửi Bác. Bác ngồi chăm chú nghe, thỉnh thoảng gật đầu và cười hiền hậu. Xong, Bác hỏi thêm về đời sống, về các mặt hoạt động của Việt kiều, về Hội Liên hiệp Trí thức, về Ban vận động thành lập Hội Liên hiệp Việt kiều và một số kiều bào, bạn bè Pháp mà Bác đã quen biết trước đây.
Về chương trình biểu diễn của đoàn Nghệ thuật Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Bác nhắc nhở các tiết mục được chọn phải đậm đà bản sắc dân tộc và được chuẩn bị chu đáo. Bác còn dặn cần trao đổi thêm với đồng chí Hoàng Minh Giám và đồng chí Hà Huy Giáp, Bộ trưởng và Thứ trưởng Bộ Văn hóa. Bác cũng dặn thêm nhớ mời những bè bạn Pháp đã tích cực ủng hộ và giúp đỡ nhân dân Việt Nam trong cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc…”.
Theo như lời kể của các nhân chứng đã từng phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong những năm tháng Chủ tịch Hồ Chí Minh sống và làm việc trong Khu Phủ Chủ tịch Người thường dùng chiếc máy chữ hiệu Hermes baby để đánh các công văn, giấy tờ khi cần thiết. Và hiện nay trong kho tư liệu của Khu di tích cũng đang lưu giữ nhiều bản thảo do Người tự đánh bằng chiếc máy chữ này như: Bản Di chúc ngày 15/5/1965; bài“Nâng cao đạo đức Cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân” ngày 3/2/1969...
Theo bài: “Nhìn và đối chiếu với Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, sau 40 năm kháng chiến thắng lợi” tác giả Mạnh Quang Thắng có ghi: “Tại ngôi nhà sàn tọa lạc ở khu khuôn viên rộng của Phủ Chủ tịch, Hà Nội, Hồ Chí Minh viết một bức thư rất đặc biệt gửi lại cho hậu thế… Cuối bức thư, Hồ Chí Minh đề ngày 15/5/1965. Đây là bản tự tay Hồ Chí Minh đánh máy trên chiếc máy chữ Hermes baby…”
Cũng theo lời kể của ông Đoàn Đỗ (tức Đỗ Uông), đã công tác tại Phủ Chủ tịch ở Việt Bắc từ năm 1946 đến năm 1954. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Bác cùng Trung ương Đảng về thủ đô Hà Nội, ông Đỗ được điều động từ văn phòng Phủ Chủ tịch sang làm nhiệm vụ đánh máy ở Văn phòng Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Thời gian đó, cơ quan Văn phòng Phủ Chủ tịch rất ít người, chưa có người chuyên đánh máy, mọi tài liệu, công văn giấy tờ đều do cơ quan Văn phòng Phủ Thủ tướng đánh máy, còn các văn bản, tài liệu khác thì ông không làm mà Bác Hồ tự tay đánh máy những văn bản của mình bằng chiếc máy chữ hiệu Hermes baby.
Qua so sánh, đối chiếu thì chúng tôi thấy chiếc máy chữ hiệu Hermes baby mà sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh thường dùng (hiện đang trưng bày tại tầng 2 di tích nhà sàn) giống như chiếc máy chữ do Hội người Việt tại Pháp trao cho Khu di tích vào tháng 5/2018.

Xuất phát từ tấm lòng kính trọng và yêu quý Bác Hồ, chiếc máy chữ đã được Chi hội người Việt Nam ở Marseilles gìn giữ rất cẩn thận đến nay đã trao lại cho Khu di tích. Đây là hiện vật đồng thời nhưng là hiện vật vô cùng quý giá, nó không chỉ có ý nghĩa quan trọng đối với công tác sưu tầm - kiểm kê và bổ sung trưng bày các tài liệu hiện vật liên quan đến cuộc đời hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Khu di tích Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch mà nó còn góp phần để nghiên cứu đầy đủ, rõ nét cuộc sống đời thường, tư tưởng đạo đức và phong cách làm việc của một lãnh tụ hết lòng vì nước, vì dân, vì sự nghiệp hoà bình, hữu nghị trên thế giới. Qua hiện vật chúng ta thấy được tình cảm của những người Việt Nam xa xứ luôn hướng về quê hương, đất nước về Bác Hồ kính yêu. Thông qua chiếc máy này chúng ta thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh trên cương vị Chủ tịch nước, dù bận trăm công nghìn việc nhưng Người vẫn thường tự đánh máy nhiều văn kiện quan trọng liên quan đến vận mệnh của Tổ quốc, tự đánh các bài viết, các văn bản, thư gửi tới các tập thể, cá nhân có thành tích trong công tác, sản xuất, chiến đấu, điện mừng, lời chia buồn tới nhân dân và bạn bè thế giới. Và nhân kỷ niệm 60 di tích Nhà sàn, những người làm công tác sưu tầm tài liệu hiện vật liên quan đến cuộc đời hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa được chiếc máy chữ Hermes về để nghiên cứu bổ sung và có thể sẽ trưng bày thay thế  tại di tích Nhà sàn là một điều rất đáng quý, rất đáng trân trọng./.