Thực trạng công tác tuyên truyền cho khách quốc tế tại Khu di tích Phủ Chủ tịch

ThS. Lê Thị Thanh Loan
Phòng Tuyên truyền, Giáo dục
 
Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch là di tích cấp quốc gia đặc biệt, nơi lưu giữ những di tích, tài liệu, hiện vật gắn bó với 15 năm cuối cùng của cuộc đời Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nơi đây được xem là một trường học trực quan sinh động cho những ai muốn tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như lịch sử đấu tranh giành độc lập, tự do và thống nhất đất nước của dân tộc Việt Nam. Từ sau ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, nơi ở và làm việc của Người tại Phủ Chủ tịch luôn nhận được sự quan tâm và tình cảm của nhân dân trong cả nước và bạn bè khắp năm châu. Ai đã một lần đến thăm thủ đô Hà Nội đều mong muốn được một lần đến Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, thăm ngôi nhà sàn giản dị nơi đã gắn bó với cuộc sống đời thường của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm tháng cuối đời. Với hơn 2 triệu lượt khách vào tham quan mỗi năm, Khu di tích Phủ Chủ tịch thực sự là nơi hội tụ tình cảm của đồng bào cả nước và bè bạn năm châu. Đây cũng là một lợi thế đối với công tác tuyên truyền bởi ít có một di tích lưu niệm về danh nhân nào nhận được nhiều tình cảm đặc biệt như vậy.
 
Các thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chung và về Khu di tích Phủ Chủ tịch nói riêng đều rất dễ kiếm tìm và tương đối nhiều qua sách, báo và các ấn phẩm khác, được bày bán khá phổ biến tại các quầy sách trên toàn quốc và các quầy văn hóa phẩm ở cơ quan Khu di tích. Các ấn phẩm giới thiệu về di tích Phủ Chủ tịch cũng được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới nên rất thuận tiện để tham khảo. Đặc biệt, Khu di tích còn có một website dành riêng cho việc giới thiệu, quảng bá về di tích, về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh với các bài viết, các thông tin đáng tin cậy. Hướng dẫn viên du lịch hoặc du khách muốn tìm hiểu thông tin chi tiết có thể dễ dàng truy cập website: ditichhochiminhphuchutich.gov.vn chỉ bằng một cú nhấp chuột. Trong quá trình hướng dẫn khách tham quan tại Khu di tích Phủ Chủ tịch, nếu gặp bất kỳ khó khăn nào, hướng dẫn viên du lịch có thể tìm kiếm sự phối hợp, trợ giúp của cơ quan Khu di tích và luôn được sẵn sàng hỗ trợ. Mọi thắc mắc, kiến nghị đều có thể được chuyển đến lãnh đạo cơ quan để giải quyết một cách thấu đáo với phương châm tất cả để phục vụ khách một cách tốt nhất.
Bên cạnh một số thuận lợi nêu trên, công tác tuyên truyền của hướng dẫn viên (bao gồm cả hướng dẫn viên của Khu di tích và hướng dẫn viên của các công ty du lịch) tại Khu di tích Phủ tịch còn gặp một số khó khăn như sau:
Lượng khách tham quan tại Khu di tích Phủ Chủ tịch khá đông. Khu di tích là nơi tập trung đông khách du lịch của thủ đô Hà Nội và của cả nước. Ước tính lượng khách mỗi năm khoảng hơn 2 triệu bao gồm cả khách Việt Nam và khách nước ngoài. Với lượng khách lớn như vậy, rõ ràng sẽ gây khó khăn trong việc tuyên truyền, giới thiệu tại đây do ồn ào, khó có thể tập trung sự chú ý của khách. Các đoàn khách thường đi gần sát nhau nên ô nhiễm tiếng ồn là điều khó tránh khỏi, đặc biệt là hướng dẫn viên của các đoàn thường xuyên sử dụng loa phát thanh. Điều này cũng gây cản trở lớn trong hoạt động giới thiệu di tích của hướng dẫn viên, gây khó chịu và ảnh hưởng rất nhiều đến tâm lý của khách
Khu di tích Phủ Chủ tịch có nhiều di tích ngoài trời nên hoạt động tham quan của du khách chịu tác động nhiều bởi yếu tố môi trường, thời tiết. Trong điều kiện khí hậu miền Bắc nhiệt đới gió mùa ẩm, mùa hè nắng nóng, mưa nhiều, mùa đông lạnh thì việc tham quan đến Khu di tích Phủ Chủ tịch đối với du khách, đặc biệt là khách nước ngoài vốn chưa quen với khí hậu này là một trải nghiệm không mấy dễ chịu. Mùa hè, có những ngày nhiệt độ lên đến hơn 40℃, dù không gian xung quanh di tích rợp bóng cây xanh nhưng vẫn làm cho du khách khó chịu vì mồ hôi đầm đìa. Họ chỉ muốn đi thăm thật nhanh để được nghỉ ngơi. Mùa đông có khi nhiệt độ xuống tới dưới 10℃, nhiệt độ thấp cộng với gió lùa do không gian khá thoáng đãng càng làm tăng cảm giác rét buốt. Chưa kể là những ngày trời mưa to bất chợt, di tích thiếu chỗ trú mưa do không được phép xây dựng để tránh phá vỡ cảnh quan gốc, điều này làm cho du khách khá lúng túng. Ngoài ra, để vào tham quan được Khu di tích Phủ Chủ tịch, thông thường khách phải xếp hàng đi bộ một quãng đường khá dài (khoảng hơn 1 km) từ cổng Ngọc Hà, trong những ngày thời tiết nắng nóng hoặc rét buốt, tâm lý mệt mỏi, chán nản của khách là điều khó tránh khỏi. Những tình huống như vậy là điều mà hướng dẫn viên thường xuyên phải đối mặt khi hướng dẫn cho khách tham quan tại đây. Nhiều hướng dẫn có xu hướng cắt ngắn lại nội dung giới thiệu hoặc chỉ giới thiệu qua loa rồi cho khách nghỉ ngơi do du khách cũng không còn hào hứng khám phá tìm hiểu trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt như vậy.
Hạn chế về cơ sở hạ tầng phục vụ khách tham quan: Khu di tích Phủ Chủ tịch là một di tích nguyên gốc nên phải tuân thủ việc giữ gìn nguyên trạng theo nguyên tắc bảo tồn, bảo tàng. Việc xây dựng thêm một số các công trình phục vụ cho hoạt động tham quan như đường đi lối lại, chỗ trú nắng mưa, trạm dừng chân để nghe hướng dẫn giới thiệu… của du khách bị hạn chế tối đa do lo ngại ảnh hưởng đến hiện trạng chung của di tích. Mỗi ngày Khu di tích Phủ Chủ tịch phục vụ hàng ngàn lượt người vào đây tham quan, trong khi các cơ sở hạ tầng phục vụ hoạt động tham quan lại thiếu thốn như vậy quả thật ảnh hưởng khá nhiều đến tâm lý của khách và tạo sự không thoải mái khi nghe hướng dẫn tại đây.
 
Chất lượng hướng dẫn viên không đồng đều: Số lượng hướng dẫn viên của Khu di tích Phủ Chủ tịch hiện nay là 14 người. Họ đều được đào tạo cơ bản với các chuyên ngành như lịch sử, bảo tàng, du lịch, ngoại ngữ… Sau khi được tuyển dụng vào đây, họ đều phải qua quá trình huấn luyện nghiệp vụ chuyên môn khá chặt chẽ để đáp ứng được một cách tốt nhất các yêu cầu về chất lượng tuyên truyền. Tuy nhiên, số lượng này vẫn chưa đủ để đáp ứng nhu cầu của lượng khách quá đông vào thăm di tích, đặc biệt là vào những ngày lễ, tết và các dịp hè…
Ngoài ra, số hướng dẫn viên tại Khu di tích Phủ Chủ tịch có thể giới thiệu bằng ngoại ngữ không nhiều, chỉ có 01 người chuyên trách 01 ngoại ngữ (01 hướng dẫn tiếng Anh, 01 tiếng Trung, 01 tiếng Pháp) nên chỉ đáp ứng được yêu cầu của các đoàn khách ngoại giao của Đảng và Nhà nước và các đoàn khách có đăng ký trước. Việc hướng dẫn cho khách du lịch nước ngoài, đặc biệt là các đoàn khách nói tiếng nước ngoài chủ yếu vẫn dựa vào các hướng dẫn viên của các công ty du lịch.
Thực tế cho thấy không phải hướng dẫn viên thông thạo về nghề đều giỏi ngoại ngữ để truyền đạt cho khách nước ngoài và ngược lại, không phải hướng dẫn viên giỏi ngoại ngữ lại có thể nắm vững được những nội dung lịch sử cũng như cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh để tuyên truyền. Hội tụ hai yếu tố cần thiết đối với một hướng dẫn viên cho khách du lịch quốc tế đó là: Kiến thức sâu rộng và ngoại ngữ tốt. Tuy nhiên hiện tại số lượng này không nhiều gây ra một số bất cập trong công tác tuyên truyền về Bác cho khách nước ngoài tại Khu Phủ Chủ tịch và trở thành một bài toán khó giải nhất bởi yếu tố con người bao giờ cũng là khâu then chốt và quyết định. Để giải quyết được vấn đề này đòi hỏi nỗ lực không chỉ của riêng cơ quan Khu di tích, các hướng dẫn viên, các công ty du lịch mà còn phải có sự phối hợp ở tầm vĩ mô từ các cấp, các ngành quản lý du lịch.
 
Những năm gần đây, trung bình lượng khách vào thăm quan Khu di tích là hơn 2 triệu lượt/năm và chiếm khoảng 30% trong số đó là khách quốc tế. Đây là một con số đáng ngưỡng mộ đối với các bảo tàng ở Việt Nam nói chung và các địa danh tham quan trên thế giới nói chung. Điều đó cho thấy sức thu hút và sự quan tâm đặc biệt của khách tham quan quốc tế đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và lịch sử Việt Nam. Một nhu cầu không thể thiếu đối với khách tham quan muốn tìm hiểu nơi này đó chính là được nghe hướng dẫn, thuyết minh. Với khách nước ngoài thì đây là một nhu cầu khá bức thiết vì đối với phần đông trong số họ, lịch sử, văn hóa của Việt Nam còn là điều khá xa lạ. Chính vì vậy, vai trò của người hướng dẫn giúp cung cấp thêm thông tin, giúp họ hiểu biết để rồi qua đó có thêm thiện cảm và sự cảm phục đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc Việt Nam là hết sức quan trọng. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra đối với thuyết minh viên tiếng nước ngoài không phải là đơn giản. Người hướng dẫn không chỉ cần thuộc một bài thuyết minh có sẵn rồi diễn lại như một con vẹt, để giúp khách hiểu và nắm bắt được thì cần có sự trao đổi, tương tác trực tiếp giữa người nói và người nghe. Chính vì vậy:
-        Hướng dẫn viên giới thiệu về Khu di tích Phủ Chủ tịch cần một trình độ ngoại ngữ tốt để có thể thuyết minh cho khách tham quan nước ngoài, nắm được vốn từ phong phú về lĩnh vực lịch sử, văn hóa, xã hội. Ngoài ra họ cần phải phát âm thật chuẩn để tránh khách không hiểu hoặc hiểu sai, hiểu nhầm. Để hướng dẫn khách quốc tế thì kỹ năng nghe và nói là quan trọng nhất, chính vì vậy hướng dẫn viên cho khách nước ngoài cần vững 2 kỹ năng này. Đồng thời, hướng dẫn viên phải có khả năng thuyết trình tốt để trình bày vấn đề gãy gọn, khúc chiết, dễ hiểu. Từ ngữ nên dùng khi hướng dẫn là những từ đơn giản, dễ hiểu, cách diễn đạt gãy gọn, tránh rườm rà, lê thê.
Ngoài ra, để hướng dẫn được khách tham quan nước ngoài đến từ nhiều quốc gia, nhiều nền văn hóa khác nhau thì cần có hiểu biết rộng về lịch sử, văn hóa Việt Nam, về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các kiến thức liên quan khác như lịch sử thế giới, văn hóa các nước trên thế giới. Người hướng dẫn viên khách tham quan quốc tế cần tự trau dồi, bổ sung những câu chuyện kể về cuộc sống đời thường, những mẩu chuyện về cuộc đời hoạt động cách mạng của Bác, các mẩu chuyện về hoạt động ngoại giao của Bác liên quan đến quốc gia mà chúng ta đang hướng dẫn khách của nước đó. Ví dụ khi dẫn khách tham quan Ấn Độ cần bổ sung thêm những câu chuyện về quan hệ̣ gắn bó giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Neru, những kỷ niệm trong chuyến thăm Ấn Độ của Người hoặc giới thiệu về cây bồ đề mà Tổng thống Ấn Độ Pranab Mukherjee cùng với Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đã trồng tại khu vườn Phủ Chủ tịch năm 2014… để làm phong phú thêm nội dung thuyết minh, gây hứng thú cho khách khi nghe hướng dẫn. Khi kể các câu chuyện về các hiện vật được trưng bày, cần có liên hệ̣ đến hoàn cảnh lịch sử thời kỳ đó để có những lý giải hợp lý tránh sự hiểu lầm của khách. Ví dụ: Khi kể những câu chuyện về tấm gương tiết kiệm của Bác, cần có liên hệ̣ đến hoàn cảnh lịch sử khó khăn lúc bấy giờ: nền kinh tế trong chiến tranh, nghèo nàn, phụ thuộc vào viện trợ của nước ngoài để thấy mục đích của Bác là hoàn toàn nghĩ cho lợi ích của nhân dân và muốn nêu gương cho mọi người cùng noi theo trong việc thực hiện đồng cam cộng khổ với nhân dân…
-        Hướng dẫn viên nói chung và hướng dẫn viên tiếng nước ngoài nói riêng đều phải có sự chủ động, có óc quan sát, biết cách tổ chức: Người hướng dẫn viên là người có nhiệm vụ tổ chức và cung cấp thông tin cho khách. Họ chính là linh hồn của cả một chuyến tham quan. Có thể nói, sự thành công hay thất bại của chuyến tham quan phụ thuộc phần lớn vào sự phối hợp của hướng dẫn viên và khách. Người hướng dẫn viên cần có kỹ năng quan sát tốt để tổ chức đoàn một cách hợp lý. Khi dẫn những đoàn đông, người hướng dẫn cần phải hướng dẫn cho khách đứng gọn, tránh tiếp xúc quá gần giữa các đoàn với nhau dễ gây lộn xộn và ảnh hưởng đến nhau. Cần phải biết rút gọn hay kéo dài nội dung thuyết minh theo yêu cầu về thời gian thực tế của khách mà vẫn đảm bảo nội dung cơ bản. Biết cách phân bổ thời gian cho hợp lý để hoàn thành được các chương trình đề ra ban đầu của đoàn, đảm bảo yêu cầu về thời gian, nội dung cũng như về các nghi thức.
-        Nhạy bén, có khả năng nắm bắt tâm lý đối tượng, có khả năng giao tiếp tốt: Người hướng dẫn viên khách quốc tế có kinh nghiệm sẽ biết cách phân loại đối tượng nghe theo quốc gia mà họ đến để từ đó nắm bắt được thái độ chính trị, tình cảm của khách đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh để có nội dung thuyết minh phù hợp. Ví dụ: Người Châu Á thường có xu hướng tiếp cận vấn đề bằng cảm tính nhưng ngược lại người Châu Âu lại tiếp cận vấn đề bằng lý tính, chính vì vậy, khi thuyết minh cho người Châu Âu thì cần có lập luận logic với các chứng cứ, các con số cụ thể để có thể thuyết phục được họ tin, phải tin thì mới cảm phục được họ. Người Châu Âu thường hay bị ấn tượng và đưa ra những câu hỏi về những gì họ trực tiếp nhìn thấy nên người hướng dẫn cũng cần phải chuẩn bị sẵn sàng trả lời những câu hỏi như thế. Ví dụ: Tại sao các gốc cây ở đây lại sơn trắng? Tại sao những tòa nhà ở đây lại sơn màu vàng? Trong thời gian chiến tranh, khu vực này có bị ném bom hay không? … Và thực tế hướng dẫn khách tham quan quốc tế qua nhiều năm cho thấy, khách đến từ các nước trước đây từng là thuộc địa, có lịch sử đấu tranh giành độc lập như Ấn Độ, Indonesia, Myanma, các nước Châu Mỹ Latinh… thì thường có xu hướng có thiện cảm hơn với lịch sử Việt Nam và lãnh tụ Hồ Chí Minh hơn khách đến từ các nước khác. Đặc biệt là những khách đến từ các quốc gia như Mỹ, Italia, Đức thì thường có xu hướng lạnh lùng hơn. Qua quá trình hướng dẫn, hướng dẫn viên phải nhạy bén nắm bắt được tâm lý của khách, những vấn đề mà khách hứng thú, quan tâm để tập trung vào đó cũng như tránh những vấn đề chính trị nhạy cảm. Trong quá trình đi thuyết minh, hướng dẫn viên cần có sự trao đổi, tương tác với khách để qua đó nắm bắt được mức độ tiếp thu cũng như tạo sự gần gũi với khách. Người hướng dẫn phải nắm được một số nghi thức ngoại giao cơ bản khi dẫn khách, đặc biệt là khách ngoại giao như chào hỏi, xưng hô, cách tạm biệt khi kết thúc đoàn...
-        Vững vàng về bản lĩnh chính trị: Đây là một yêu cầu quan trọng đối với hướng dẫn viên, đặc biệt là hướng dẫn viên tại Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch. Khách tham quan quốc tế không phải hoàn toàn có thiện cảm với chế độ ta và lãnh tụ Hồ Chí Minh. Trong quá trình đi nghe, họ có thể bày tỏ quan điểm trái chiều và những câu nói phản cảm, thiếu tôn trọng. Trong các tình huống này, người hướng dẫn viên cần phải có bản lĩnh vững vàng, thái độ chừng mực, không a dua theo mà ngược lại, phải kiên trì giải thích cho khách hiểu và có thái độ đúng mực. Hướng dẫn viên cho khách nước ngoài tại Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch cần phải có tình cảm yêu kính lãnh tụ để có thể truyền tải cảm xúc đến với người nghe, làm cho họ xúc động và cảm phục. Để bồi dưỡng cảm xúc cho chính mình, người hướng dẫn viên cũng cần đọc nhiều, nghiên cứu nhiều về lịch sử, về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như các công trình nghiên cứu về Người.
 
Trên đây là một số yêu cầu cụ thể đối với hướng dẫn viên thực hiện công tác tuyên truyền cho khách nước ngoài tại Khu di tích Phủ Chủ tịch. Theo điều tra sơ bộ của chúng tôi thì hiện nay số lượng hướng dẫn viên tiếng nước ngoài đáp ứng được đầy đủ những yêu cầu này là chưa cao do phần đông là các hướng dẫn viên của các công ty du lịch. Phần lớn trong số họ đều là hướng dẫn viên tự do, chỉ ký hợp đồng thời vụ với các công ty du lịch chứ không chịu sự kiểm soát, quản lý chặt chẽ nào từ phía công ty. Nhiều người còn chưa qua các khóa huấn luyện, đào tạo về hướng dẫn, tuyên truyền về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Khu di tích Phủ Chủ tịch. Những nội dung tuyên truyền chủ yếu là kiến thức lượm lặt từ những điều họ nghe thấy, đọc được từ nhiều nguồn và chưa chính thống và đáng tin cậy. Qua khảo sát thực tế một số nội dung tuyên truyền còn bị sai lệch và xuyên tạc nhiều gây ảnh hưởng đến hình ảnh lãnh tụ. Thực trạng này đòi hỏi cần phải có những giải pháp phối hợp tích cực từ phía các cơ quan quản lý du lịch, các cơ sở đào tạo về du lịch, các công ty lữ hành quốc tế cũng như Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch. Giải quyết được bài toán này, chúng ta sẽ góp phần nâng cao vị thế của Khu di tích Phủ Chủ tịch cũng như hình ảnh đẹp đẽ về Chủ tịch Hồ Chí Minh - biểu tượng cao quý cho ý chí và tinh thần của dân tộc Việt Nam trong lòng bè bạn khắp năm châu.