Đề xuất về việc sưu tầm và trưng bày bổ sung một số hiện vật vốn có của Di tích Nhà sàn Bác Hồ

Nguyễn Thị Lệ Thủy
Phòng TTGD
Ngôi nhà Sàn trong Khu di tích Phủ Chủ tịch là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ở và làm việc lâu nhất trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình (1958-1969). Đây là nơi đã chứng kiến những tháng ngày lãnh tụ Hồ Chí Minh tận tụy làm việc, cống hiến quên mình, một lòng vì nước, vì dân. Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, nhà nước ta đã quyết định bảo tồn và phát huy tác dụng khu lưu niệm về Người, trong đó có ngôi nhà Sàn được đánh giá là di tích trung tâm, di tích chính. Đến nay, đã nhiều thập kỷ đi qua, nhưng số lượng tài liệu hiện vật của di tích Nhà Sàn nói riêng và các di tích khác trong Khu di tích Phủ Chủ tịch nói chung vẫn chưa được sưu tầm và trưng bày đầy đủ như vốn có, nhằm thực hiện tốt nhất công tác bảo tồn, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, nghiên cứu của các đối tượng khách khi đến thăm nơi ở và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Công tác trưng bày và phát huy tác dụng di tích Nhà Sàn Bác Hồ
Với tầm vóc là một di sản nổi tiếng gắn liền với tên tuổi Hồ Chí Minh, một di tích đặc biệt quan trọng trong quần thể Khu di tích Phủ Chủ tịch, Nhà sàn Bác Hồ không chỉ mang đậm dấu ấn lịch sử, mà còn là một di sản kiến trúc, di sản văn hóa của Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh đi xa đã sắp tròn một nửa thế kỷ, nhưng ngôi nhà Sàn bình dị, mộc mạc của Người trong Khu di tích Phủ Chủ tịch mỗi ngày vẫn đón hàng nghìn lượt khách là các tầng lớp nhân dân trong nước và bạn bè quốc tế, trong số đó có nhiều đoàn khách là nguyên thủ, lãnh đạo cấp cao các nước, các tổ chức quốc tế, các nhà văn, nhà báo và các phóng viên, đài truyền hình tới tham quan, tưởng nhớ, học tập, tìm hiểu, khai thác thông tin và thực hiện phim tư liệu về Người.
Khách nước ngoài khi đến đây thường băn khoăn: Tại sao giữa thủ đô Hà Nội, trên cương vị là một nguyên thủ quốc gia nổi tiếng như Hồ Chí Minh mà ở và làm việc trong ngôi nhà sàn nhỏ gọn với đồ dùng vật dụng đơn sơ đến vậy? Đấy chính là nét riêng, nét khác biệt giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh với nhiều nguyên thủ khác trên thế giới. Chính vì lẽ đó mà những cuốn cảm tưởng được thực hiện và cất giữ cẩn thận tại Khu di tích Phủ Chủ tịch ngày càng dày hơn với những dòng lưu bút đầy xúc cảm, thể hiện sự tôn kính, ngưỡng mộ đặc biệt đối với Người.
Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích trung tâm - Nhà sàn Bác Hồ, nên trong nhiều năm qua, các thế hệ cán bộ của Khu di tích Phủ Chủ tịch đã nghiêm túc thực hiện tốt nhất công tác tu bổ định kỳ và giải quyết hiệu quả các đợt tu bổ phát sinh đối với di tích này. Song song với đó, công tác trưng bày tại di tích cũng được nghiên cứu và tiến hành thực hiện cẩn trọng. Tuy nhiên cùng với thời gian và những biến động của lịch sử, việc trưng bày tài liệu hiện vật trong Khu di tích tại Phủ Chủ tịch nói chung và di tích Nhà Sàn Bác Hồ nói riêng cũng đã có nhiều thay đổi.
Hiện tại vật dụng đang trưng bày chưa phản ánh đúng số lượng hiện vật vốn có ban đầu. 10 năm trở lại đây, cơ quan Khu di tích Phủ Chủ tịch đã triển khai một số cuộc hội thảo, tọa đàm bàn về công tác trưng bày bổ sung tài liệu hiện vật cho di tích Nhà Sàn Bác Hồ riêng và các di tích khác trong Khu di tích Phủ Chủ tịch nói chung. Các hội thảo, tọa đàm thu hút sự tham gia đông đảo của các nhà nghiên cứu khoa học, các nhân chứng lịch sử và lãnh đạo các đơn vị liên quan như: Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng lịch sử Quốc gia, Cục Di sản…vv, các ý kiến đề xuất về công tác trưng bày bổ sung đã thảo luận, được đánh giá cao, được lãnh đạo Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch ghi nhận. Mặc dù vậy, đến nay việc sưu tầm tài liệu hiện vật và trưng bày bổ sung cho di tích Nhà Sàn Bác Hồ trong khu Di tích Phủ Chủ tịch vẫn chưa được thực hiện như mong muốn.
Theo số liệu thống kê thực hiện năm 1970, Di tích Nhà sàn vốn có 312 tài liệu hiện vật, nhưng thực tế đến nay chỉ có 255 tài liệu hiện vật được trưng bày.
Tầng dưới nhà sàn, về cơ bản các hiện vật chính đã tương đối đủ, hiện tại có bộ bàn ghế họp Bộ Chính trị, có tài liệu chữ viết là một số tác phẩm của các tác giả nước ngoài viết về chiến tranh Việt Nam. Người thường xem các tác phẩm này để trích dẫn có căn cứ những nhìn nhận đánh giá khách quan của bạn bè quốc tế về tội ác chiến tranh diễn ra tại Việt Nam, từ đó viết thư, viết báo kêu gọi nhân dân tiến bộ trên thế giới ủng hộ, giúp đỡ Chính phủ và nhân dân Việt Nam chống lại chiến tranh, bảo vệ Tổ quốc; tập sách Người tốt việc tốt được xuất bản hàng năm theo sáng kiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh nhằm tuyền truyền, tôn vinh những người làm việc tốt và để những người khác học tập làm theo; hiện vật Bể nuôi cá vàng; chiếc ghế chao mây Bác vẫn thường nằm nghỉ sau những ngày làm việc vất vả, nhất là những năm cuối đời Bác mệt yếu hơn trước, mắt cũng mờ hơn, nên vào mỗi buổi sáng và chiều muộn Người thường nằm ngả lưng tại đây nghe đồng chí giúp việc đọc báo, điểm tin tức trong nước và nước ngoài; ba chiếc điện thoại đặt dưới cầu thang được Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí trong Bộ Chính trị sử dụng để chỉ đạo công việc đến các Bộ, Ban ngành, các đơn vị bộ đội và nghe báo cáo tình hình chiến sự hai miền Nam - Bắc; Chiếc mũ sắt Người dùng để tránh bom đạn khi đi thăm các đơn vị bộ đội, địa phương, trường học, bệnh viện trong giai đoạn chiến tranh ác liệt v.v..   Tầng trên Nhà sàn Bác Hồ có hai phòng (một phòng làm việc và một phòng ngủ) được trưng bày với một lượng hiện vật chưa đầy đủ, nhưng luôn đảm bảo tính lịch sử, tính khoa học và thẩm mỹ cao. Trong phòng làm việc có những hiện vật cơ bản là: giá sách, máy đánh chữ; bộ bàn ghế Bác ngồi làm việc, trên bàn có một số tài liệu hiện vật thiết yếu như sách báo, bút, mực, đèn bàn, chặn giấy…; Trong phòng ngủ có một chiếc gường đơn, gối, chiếu cói (mùa hè), chăn đệm (mùa đông); có đèn ngủ, chiếc quạt, chiếc mũ cát, chiếc bàn nhỏ, đài radio và các tài liệu sách báo được sắp xếp gọn gàng như lúc sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn thường sử dụng và cất đặt có trật tự, nề nếp.
Hiểu rõ tầm quan trọng của tài liệu, hiện vật, nên trong nhiều năm qua, Ban lãnh đạo Khu di tích Phủ Chủ tịch đặc biệt quan tâm đến công tác sưu tầm. Nhiều chuyến sưu tầm được thực hiện tại các địa phương trong nước, Cục Văn thư lưu trữ Quốc gia và một số nước trên thế giới như Trung Quốc, Pháp, Nga… Mặc dù vậy, đến nay di tích nhà Sàn vẫn còn thiếu hơn 87 đầu mục hiện vật cần được sưu tầm và trưng bày bổ sung, trong đó có chiếc đồng hồ đeo tay của Bác, bộ khay ấm chén, bộ đồ tập thể dục hàng ngày, kính đeo mắt và nhiều sách, báo, tài liệu, hiện vật khác... II. Đề xuất về việc sưu tầm và trưng bày bổ sung một số hiện vật cơ bản vốn có của di tích Nhà sàn Bác Hồ tại Khu di tích Phủ Chủ tịch.
Trong khuôn khổ bài viết này chúng tôi xin đề cập đến hai mục hiện vật cần được bổ sung tại di tích Nhà sàn Bác Hồ.
1. Bộ ấm chén làm bằng chất liệu sứ được Chủ tịch Hồ Chí Minh sử dụng trong thời gian ở Nhà Sàn.
Bộ ấm chén vốn được đặt trên bàn họp Bộ Chính trị tại tầng 1 nhà Sàn Bác Hồ. Bộ ấm chén làm bằng chất liệu sứ được sản xuất từ chính đôi tay của những người thợ lành nghề của Nhà máy sứ Hải Dương. Trong điều kiện đất nước còn chiến tranh, kinh tế thiếu thốn trăm bề, những người công nhân yêu lao động, yêu quê hương đất nước, đã vượt lên mọi khó khăn gian khổ, hăng say nghiên cứu tìm ra loại men tốt nhất để làm ra những sản phẩm tốt, bền, rẻ phục vụ đồng bào theo lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hàng ngày, dù trên cương vị là Chủ tịch nước nhưng Người vẫn dùng những vật dụng bình dị ấy như bao người dân Việt Nam khác. Bộ ấm chén này cũng được Người sử dụng để tiếp các đồng chí trong Bộ Chính trị khi tới họp bàn công việc, các đồng chí Bộ trưởng đến báo cáo công tác và tiếp thân mật nhiều đoàn khách quốc tế.
     Tại Thủ đô Hà Nội, cho dù trong nhà Bếp (của CQ41) có rất nhiều loại chén bát sang trọng được đưa về từ các nước tiên tiến, nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh không dùng, mà chỉ khi mở tiệc chiêu đãi ngoại giao tiếp các đoàn khách quốc tế Người mới cho phép sử dụng.
Bộ ấm chén tại tầng 1 di tích Nhà Sàn cần phải được sưu tầm và trưng bày đúng vị trí vốn có của nó, bởi công chúng đến với di tích Nhà Sàn Bác Hồ luôn mong muốn được tận mắt nhìn thấy nhiều hơn những hiện vật mà hàng ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh thường sử dụng. Bộ hiện vật quý này sẽ giúp khách tham quan cảm nhận được sự ấm áp tình người, tình đồng chí, tình bạn cao quý, sự giản dị đời thường luôn hiện diện trong con người Hồ Chủ tịch.
2. Bộ dụng cụ tập thể dục được Chủ tịch Hồ Chí Minh sử dụng trong thời gian Người ở và làm việc tại Nhà Sàn.
Bộ dụng cụ tập thể dục này vốn được đặt trên chiếc bàn gỗ ở góc bên phải phía trong tầng 1 Nhà Sàn, để những lúc rảnh rỗi Chủ tịch Hồ Chí Minh có thể tập luyện mỗi ngày.
 Bộ đồ tập thể dục gồm có: 2 quả chùy (chất liệu gỗ); 1 dây luyện cơ tay (chất liệu sợi); 2 đồ dùng bóp tay (chất liệu gỗ và kim loại); 1 dây kéo lò xo luyện cơ tay, cơ vai và cơ lồng ngực (chất liệu thép không gỉ); 4 quả bóng tenis (chất liệu nhựa). Đây là những kỷ vật do các đồng chí Trung Quốc tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh khi Người sang chữa bệnh tại nước bạn. Theo các nhân chứng, bộ đồ tập thể dục gồm các dụng cụ kể trên xuất hiện tại Nhà sàn Bác Hồ trong khu Phủ Chủ tịch vào tháng 7-1967.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói “Giữ gìn sức khỏe là trách nhiệm của mỗi một người dân yêu nước”. Với tư tưởng như vậy, nên trong suốt cả cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, là một con người hết lòng yêu nước, thương dân, Hồ Chí Minh đã luôn biết cách để rèn luyện sức khỏe ở mọi hoàn cảnh. Những năm tháng bôn ba nơi đất lạ quê người, trong cái giá lạnh của các nước Anh, Pháp, Liên Xô, Trung Quốc, trong điều kiện bị thực dân đế quốc ngày đêm ráo riết theo dõi, Người vẫn làm việc miệt mài, nhưng không bao giờ quên vận động rèn luyện sức khỏe mỗi ngày. Thời gian trở về Tổ quốc để thực hiện công cuộc lãnh đạo, chỉ đạo cách mạng Việt Nam quyết giành lại độc lập tự do cho dân tộc mình, dù ở và làm việc trên núi cao rừng sâu, Người vẫn kiên trì tập thể dục để bảo vệ sức khỏe. Khi về ở và làm việc tại khu Phủ Chủ tịch, mặc dù bận trăm công nghìn việc nhưng hàng ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn dành thời gian đi bộ, tập quyền, đánh bóng chuyền, đến tháng 7 năm 1967 Người bắt đầu sử dụng quả tạ, bóng ném và dây kéo lò xo để tập phản xạ ngón tay, cơ tay, cơ vai nhằm duy trì sức khỏe ở mức tốt nhất có thể.
 Nhiều năm qua, Khu di tích tại Phủ Chủ tịch thực hiện rất tốt công tác tuyên truyền giáo dục về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, trong đó có tuyên truyền về tinh thần rèn luyện sức khỏe và Lời kêu gọi toàn dân rèn luyện sức khỏe của Người. Chủ tịch Hồ chí Minh nói rõ: “Dân cường thì nước thịnh. Tôi mong đồng bào ta ai cũng gắng tập thể dục. Tự tôi ngày nào tôi cũng tập”. Hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh tập tạ tại nhà Sàn luôn là nguồn cảm hứng của nhiều vận động viên, của các nhà tổ chức sự kiện thể thao nước nhà, các nhà báo và các cháu thiếu niên nhi đồng khi tham gia Hội khỏe Phù Đổng. Mỗi ngày, hàng nghìn lượt khách trong nước và bạn bè quốc tế đến thăm ngôi nhà Sàn Bác Hồ đều mong được tận mắt nhìn thấy bộ đồ tập thể dục mà Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn thường dùng trong những năm tháng Người ở và làm việc tại nhà Sàn. Việc giới thiệu bộ dụng cụ tập thể dục sẽ là một chuyên đề có tác dụng tuyên truyền cao trong giáo dục tấm gương tự rèn luyện sức khoẻ của Chủ tịch Hồ Chí Minh để mọi thế hệ người Việt Nam noi theo.
Thực tế, các hiện vật nêu trên là hiện vật vốn có của di tích Nhà Sàn, nó đã từng hiện diện nơi này, đó chính là bằng chứng vật chất, là ngôn ngữ minh chứng cho những hoạt động sinh hoạt đời thường phong phú, sôi nổi của Chủ tịch Hồ Chí Minh với thiên nhiên, con người và môi trường sống của Người nơi đây. Bộ ấm chén trên bàn họp Bộ Chính trị và Bộ đồ tập thể dục hàng ngày của Chủ tịch Hồ Chí Minh có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, rất cần được các cán bộ Khu di tích tại Phủ Chủ tịch tiến hành sưu tầm, nghiên cứu, xác minh, hoàn thiện hồ sơ khoa học và hồ sơ pháp lý, đồng thời nghiên cứu lập phương án trưng bày hiện vật cho di tích Nhà Sàn.
Là những nhà nghiên cứu, những cán bộ khoa học làm việc trong lĩnh vực bảo tàng, di tích, hơn ai hết chúng ta biết rõ tầm quan trọng của hiện vật gốc và nguyên tắc sử dụng hiện vật gốc vào công tác trưng bày. Một tài liệu, hiện vật được lựa chọn trưng bày phải được nghiên cứu, xác định khoa học một cách toàn diện, đầy đủ, cụ thể, chính xác, nhằm phục vụ công tác nghiên cứu, công tác tuyên truyền - Giáo dục, xuất bản… Một hiện vật bảo tàng, di tích chỉ thực sự có giá trị khi nó là hiện vật gốc.
Chúng tôi được biết: qua nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử, để tránh sự thất lạc và đảm bảo an toàn tuyệt đối nên nhiều hiện vật tài liệu liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh tại khu Phủ Chủ tịch đã được đóng gói cẩn thận chuyển sang cất giữ tại kho của Bảo tàng Hồ Chí Minh, những hiện vật kể trên cũng nằm trong số đó. Đây là khối tài sản vô cùng quý của Bảo tàng Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, tất cả các tài liệu, hiện vật đều thuộc tài sản quốc gia, cần phải được bảo quản, gìn giữ, sử dụng khách quan, đúng mục đích và phải được phát huy giá trị một cách tốt nhất. Chính vì lẽ đó, thiết nghĩ những nhà nghiên cứu khoa học, những người có trách nhiệm bảo tồn và phát huy giá trị di tích, bảo tàng về Hồ Chí Minh cần cùng nhau bàn bạc, xem làm thế nào để phát huy được giá trị của những hiện vật liên quan đến lãnh tụ Hồ Chí Minh đạt hiệu quả cao nhất? Nên chăng, chúng ta hãy hướng đến cái chung, tất cả vì công tác khoa học, vì sự nghiệp phát triển bền vững của ngành bảo tàng, di tích trên cả nước nói chung, vì lòng tự tôn nghề nghiệp, chúng ta cần tôn trọng lịch sử, trung thực với công chúng mà trả hiện vật về đúng vị trí vốn có của nó. Những hiện vật này sẽ góp phần khắc hoạ đầy đủ hơn và rõ nét hơn về cuộc sống đời thường và phong cách sống mẫu mực của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Câu chuyện về tài liệu, hiện vật của di tích Nhà Sàn Bác Hồ trong Khu di tích Phủ Chủ tịch vẫn còn rất thiếu là vấn đề không mới, nhưng đó chính là nguyên nhân phần nào tác động trực tiếp đến chất lượng, hiệu quả hoạt động của công tác trưng bày, tuyên truyền giáo dục, ảnh hưởng đến nhiệm vụ chính trị quan trọng mà Đảng và Nhà nước giao phó. Việc bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Phủ Chủ tịch nói chung và di tích Nhà Sàn Bác Hồ nói riêng có vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác giáo dục tư tưởng, đạo đức lối sống, định hướng việc rèn luyện nhân cách cho các thế hệ chủ nhân của đất nước chúng ta. Không chỉ tuổi trẻ, các cháu thiếu niên nhi đồng, mà các công chức, viên chức, các cán bộ đảng viên, là lãnh đạo quản lý các cấp, nhất là giai đoạn hiện nay đều cần phải học tập và làm theo tấm gương, đạo đức, phong cách sống và làm việc của lãnh tụ Hồ Chí Minh. Chính vì vậy, việc sưu tầm và trưng bày bổ sung các hiện vật gốc nêu trên cho di tích Nhà Sàn là vô cùng cần thiết và không nên chậm trễ hơn nữa.
Để thực hiện được nhiệm vụ quan trọng này, bên cạnh tâm huyết và trách nhiệm của cán bộ khoa học cơ quan Khu di tích Phủ Chủ tịch, còn cần phải có sự quan tâm, ủng hộ từ các cấp lãnh đạo, sự phối hợp, giúp đỡ có thiện chí trên tinh thần xây dựng của các đơn vị liên quan, để những hiện vật quý - những bằng chứng vật chất sớm được tiếp xúc với công chúng thông qua trưng bày.