Tư tưởng Hồ Chí Minh - từ cách nhìn tổng quát

PGS, NGND Lê Mậu Hãn
Đại học Quốc gia Hà Nội
 
Hồ Chí Minh - nhà tư tưởng dân tộc, lãnh tụ thiên tài vô cùng kính yêu của Đảng ta, của nhân dân và của cả dân tộc ta. Người đã làm rạng rỡ dân tộc ta, nhân dân ta và non sông đất nước ta. Dưới ngọn cờ chói lọi Hồ Chí Minh, một kỷ nguyên mới trong lịch sử tiến hoá của dân tộc Việt Nam đã được mở ra: kỷ nguyên độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội.
Tư tưởng và lý luận cách mạng của Người để lại cho dân tộc ta và nhân loại là một di sản vô cùng quý giá. Thế giới vần xoay và biến đổi, song tư tưởng Hồ Chí Minh vẫn trường tồn, được kế thừa và vươn mãi lên tầm cao mới.
Từ bình diện thế giới, nhiều chính khách, nhiều nhà nghiên cứu về tư tưởng, về triết học, về lịch sử… ở nước ngoài đã sớm nhìn nhận và khẳng định, Hồ Chí Minh là một nhà tư tưởng lỗi lạc, một nhà lý luận cách mạng độc đáo, đặc sắc.
Đảng ta, nhân dân ta nguyện tiếp tục sự nghiệp vĩ đại của Người, đi theo con đường của Người đã vạch ra, con đường dẫn đến độc lập, tự do, sự phồn vinh của đất nước và hạnh phúc cho đồng bào. Việc học tập, tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh đã triển khai từ lâu bằng nhiều hình thức phong phú trong toàn Đảng, toàn dân ta như một nhu cầu tất yếu khách quan của cuộc sống. Song, trước đây, việc học tập, nhất là giảng dạy, nghiên cứu và tuyên truyền về Hồ Chí Minh trên góc độ một hệ tư tưởng, một học thuyết cách mạng hầu như chưa được xác định rõ rệt. Nếu đâu đó có nêu ra ý kiến về tư tưởng Hồ Chí Minh thì cũng rất dè dặt, thận trọng - thận trọng đến mức rụt rè, tự ti. Hình như có một quan niệm cho rằng chủ nghĩa Mác - Lênin là đỉnh cao trí tuệ của thời đại, khó ai có thể vượt qua được nên đã tạo ra một sự kìm hãm khá nặng nề đối với năng lực nghiên cứu sáng tạo của chúng ta. Chỉ trong những năm gần đây, do hoàn cảnh thế giới có nhiều biến động lớn, hệ thống chính trị - xã hội của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ nhanh chóng, do nhu cầu giữ vững sự ổn định tình hình kinh tế - xã hội của nước ta và sự đổi mới tư duy do Đại hội Đảng lần thứ VI vạch ra, đặc biệt từ khi Đại hội lần thứ VII của Đảng khẳng định “Đảng lấy chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động”, công tác giảng dạy, nghiên cứu và tuyên truyền về tư tưởng Hồ Chí Minh mới được khẳng định, được xúc tiến mạnh mẽ. Nhiều tác phẩm, bài viết có cá tính sáng tạo khoa học đã xuất hiện. Nhân dân ta đang đón chờ nhiều công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh có giá trị khoa học lớn để triển khai vào cuộc sống cách mạng. Chắc chắn đó là thành quả của nhiều chương trình khoa học lâu dài.
Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội do Đại hội lần thứ VII của Đảng thông qua nêu lên quan điểm: “Đảng lấy chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động”. Giải thích khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng chí Nguyễn Văn Linh đã nêu trong báo cáo trước Đại hội rằng: tư tưởng Hồ Chí Minh chính là kết quả sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin trong điều kiện cụ thể của nước ta. “Đảng Cộng sản Việt Nam là sản phẩm của sự kết hợp chủ nghĩa Mác-Lênin với phong trào công nhân và phong trào yêu nước của nhân dân Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh là hiện thân trọn vẹn nhất cho sự kết hợp đó, là tiêu biểu sáng ngời cho sự kết hợp giai cấp và dân tộc, dân tộc và quốc tế, độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội”[1]. Tiếp tục cách giải thích đó, sách Một số vấn đề cơ bản trong Văn kiện Đại hội VII của Đảng Cộng sản Việt Nam của Viện Mác-Lênin đã nhấn mạnh: “Cái cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh là sự kết hợp chủ nghĩa Mác-Lênin với phong trào công nhân và phong trào yêu nước của nhân dân Việt Nam”[2]. Theo dõi một số bài nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh, chúng ta thấy có nhiều định nghĩa khái quát về tư tưởng Hồ Chí Minh rất khác nhau. Sau đây là một số định nghĩa:
Trong tác phẩm Tìm hiểu một số vấn đề trong tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, xuất bản năm 1982 có đoạn viết: “Điều có giá trị xuyên suốt toàn bộ lịch sử cách mạng Việt Nam từ khi có chủ nghĩa Mác-Lênin soi tỏ là ở chỗ Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vạch ra và thực hiện thắng lợi tư tưởng cách mạng vĩ đại: Không có gì quý hơn độc lập tự do”[3].
Năm 1995, Hội đồng xuất bản bộ Hồ Chí Minh Toàn tập đã viết: “Tư tưởng “không có gì quý hơn độc lập tự do” là điểm xuất phát của tư tưởng Hồ Chí Minh”… “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là luận điểm trung tâm của tư tưởng Hồ Chí Minh, nó thâm nhập và xuyên suốt toàn bộ hệ thống tư tưởng của Người trong các thời kỳ và trên các lĩnh vực[4]. “Độc lập tự do - tư tưởng cách mạng cốt lõi, học thuyết chính trị của Hồ Chí Minh”[5]. Con đường cứu nước là “con đường cách mạng vô sản. Chủ nghĩa yêu nước đã gắn liền với chủ nghĩa quốc tế chân chính. Giải phóng dân tộc đã gắn liền với giải phóng xã hội, giải phóng con người. Đó chính là cốt lõi của chủ nghĩa xã hội tư tưởng Hồ Chí Minh”[6].
Hồ Chí Minh là trí tuệ, tinh hoa văn hoá của dân tộc Việt Nam trong thời đại mới, giải phóng Tổ quốc, giải phóng nhân dân, xây dựng sự phồn vinh của đất nước, cuộc sống tự do, ấm no hạnh phúc của nhân dân. Tư tưởng Hồ Chí Minh là ý chí Việt Nam… Tính nhân dân, tính nhân đạo thể hiện nổi bật trong tư tưởng Hồ Chí Minh”[7]. “Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống những luận điểm về cách mạng Việt Nam, gắn liền với những biến động của thế giới trong thế kỷ thứ XX này, từ cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đến cách mạng xã hội chủ nghĩa, trên tất cả các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế, xã hội, ngoại giao, văn hoá, giáo dục, y tế, khoa học - kỹ thuật, văn hoá - nghệ thuật, luật pháp, đạo đức, tôn giáo… quan hệ đến đời sống của giai cấp và dân tộc, quốc gia và quốc tế, nhằm giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội và giải phóng con người”[8].
“Tư tưởng Hồ Chí Minh là sự kế thừa sâu sắc tinh hoa của dân tộc và trí tuệ của thời đại mà đỉnh cao là chủ nghĩa Mác-Lênin, là sự vận dụng sáng tạo và kết hợp nhuần nhuyễn giữa giai cấp và dân tộc, chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, là khoa học về chiến lược và sách lược đảm bảo dẫn đến thắng lợi cho sự nghiệp cách mạng của Việt Nam trong hiện tại và tương lai”[9] Tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống lý luận về đường lối chiến lược, sách lược của cách mạng Việt Nam: Cách mạng giải phóng dân tộc, xây dựng chế độ dân chủ nhân dân tiến lên chủ nghĩa xã hội, không qua giai đoạn phát triển chế độ tư bản chủ nghĩa, nhằm giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội (giai cấp), giải phóng con người, xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới.Tư tưởng Hồ Chí Minh là sản phẩm của sự kết hợp truyền thống văn hoá Việt Nam mà cốt lõi là chủ nghĩa yêu nước, tinh thần nhân ái, cố kết dân tộc và tinh hoa văn hoá nhân loại với chủ nghĩa Mác-Lênin, lấy chủ nghĩa Mác-Lênin làm cơ sở thế giới quan và phương pháp luận. Đó là tư tưởng cách mạng không ngừng, từ cách mạng dân tộc dân chủ tiến lên chủ nghĩa xã hội, nội dung cốt lõi là giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội (giai cấp), giải phóng con người. Nói ngắn gọn là độc lập dân tộc, dân chủ, chủ nghĩa xã hội, hay nói gọn hơn: Độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội [10].
“Nhìn lại sự hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh qua quá trình cách mạng Việt Nam, chúng ta thấy cả một hệ thống quan điểm toàn diện, nhất quán và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam. Đó là đi từ cách mạng dân tộc dân chủ tiến lên chủ nghĩa xã hội, không qua giai đoạn phát triển chế độ tư bản chủ nghĩa; độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Đó là một cuộc cách mạng thuộc địa từ giải phóng dân tộc đến giải phóng xã hội, giải phóng con người tiến lên chủ nghĩa cộng sản ở Việt Nam” [11].
Các cách giải thích nêu trên chính là điều mà các tác giả muốn tiếp cận mối quan hệ bản chất và tính độc đáo của tư tưởng Hồ Chí Minh. Nhưng rõ ràng là chưa thoả mãn nhu cầu khoa học và cách nhìn tổng quát tư tưởng Hồ Chí Minh, chưa có thể đáp ứng đòi hỏi của quần chúng cả về mặt lý trí, tư tưởng và chỉ đạo hành động trước mắt và mai sau. Vậy làm thế nào để có một định nghĩa tổng quát về tư tưởng Hồ Chí Minh, đáp ứng các yêu cầu về khoa học và thực tiễn?
Theo tôi, một hệ tư tưởng, một học thuyết cách mạng… bao giờ cũng có một cấu trúc chặt chẽ hoà quyện với nhau của nhiều bộ phận hợp thành tạo nên bản chất và đặc điểm của nó; có nguồn gốc phát sinh và phát triển; có giá trị làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hành động của một chính đảng cách mạng, của phong trào quần chúng hoặc của cả một dân tộc; có tác dụng khoa học và thực tiễn cách mạng của nó. Một định nghĩa hợp lý phải phản ánh được tổng quát các yếu tố cấu thành của hệ tư tưởng hay của học thuyết cách mạng như chính nó đã tồn tại. Vậy ta có thể trình bày tư tưởng Hồ Chí Minh từ cách nhìn tổng quát như sau:
Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ quan điểm được xây dựng trên một nền tảng triết học nhất quán, đại biểu cho ý chí, nguyện vọng của giai cấp công nhân, của nhân dân lao động, của dân tộc ta, được hình thành trên cơ sở hiện thực của đất nước và thời đại và trở lại chỉ đạo thực tiễn, làm kim chỉ nam cho hành động của Đảng… Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ quan điểm toàn diện về cách mạng Việt Nam, gắn liền giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, giải phóng con người, độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội mà hạt nhân cơ bản là chân lý “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”. Tư tưởng và hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh lấy dân tộc và con người làm điểm xuất phát, làm địa bàn hoạt động, làm động lực và mục tiêu. Tư tưởng đó đã và mãi mãi khơi dậy sức mạnh của truyền thống yêu nước, yêu dân, sức mạnh đoàn kết dân tộc kết hợp với sức mạnh quốc tế trong sáng, thuỷ chung. Tư tưởng Hồ Chí Minh là sản phẩm trí tuệ của truyền thống và hiện đại của dân tộc, là sự tiếp thu tinh hoa văn hoá của nhân loại, văn hoá phương Đông và phương Tây mà đỉnh cao là chủ nghĩa Mác-Lênin; của một tư duy uyên thâm, năng động, cách mạng, sáng tạo và phát triển. Tư tưởng đó mang bản sắc dân tộc đậm đà và sâu sắc, được tiếp nối và nâng lên tầm cao của thời đại. Tư tưởng “không có gì quý hơn độc lập, tự do” là động lực và mục tiêu lý tưởng, là cơ sở của chiến lược cách mạng, chiến lược kháng chiến, chiến lược kiến quốc, xây dựng thể chế kinh tế, chính trị, xã hội mới, chiến lược đoàn kết toàn dân tạo dựng sức mạnh dân tộc và sức mạnh quốc tế, chiến lược xây dựng đội tiên phong cách mạng của giai cấp, của dân tộc và chiến lược con người của Hồ Chí Minh, của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Từ năm 1946, Hồ Chí Minh đã nói: “Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành”[12]. Và trước khi qua đời, Người nói lên điều mong muốn cuối cùng để lại trong bản Di chúc lịch sử là: “Toàn Đảng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới” [13]. “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” là tư tưởng cách mạng cốt lõi, là lẽ sống của Hồ Chí Minh, của dân tộc Việt Nam và nhân dân thế giới. Đồng chí Phạm Văn Đồng đã nêu rõ: “Hồ Chí Minh đã đề xướng đường lối độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, sau này được đúc lại trong khẩu hiệu nổi tiếng: ‘Không có gì quý hơn độc lập tự do’[14]. “Độc lập, tự do ở đây là độc lập của dân tộc, tự do của nhân dân, của con người. Độc lập đi liền với tự do và độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội. Rõ ràng lời nói này là sự kết tinh những khát vọng thiết tha và cao đẹp nhất của mọi con người và mọi dân tộc, bởi nó khẳng định một chân lý vĩnh cửu, bởi nó là lời hiệu triệu vang vọng suốt chiều dài lịch sử, phải được ghi trong những lời nói vĩ đại nhất của loài người”[15].
Một số chính khách nước ngoài khi nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Chí Minh đã đi đến kết luận Hồ Chí Minh đã kết hợp một cách thiên tài sự nghiệp giải phóng dân tộc và sự nghiệp giải phóng xã hội, đồng thời nhấn mạnh rằng: Thông qua thực tiễn đấu tranh cách mạng, qua chủ nghĩa anh hùng nảy nở trong cuộc chiến đấu của dân tộc Việt Nam, người ta đã tìm thấy lời giải thích hay nhất cho học thuyết độc lập, tự do của Người.
Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam (4-2001) tiếp tục khẳng định Đảng và nhân dân ta quyết tâm xây dựng đất nước Việt Nam theo con đường xã hội chủ nghĩa trên nền tảng chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Đại hội nêu rõ:
Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại. Đó là tư tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người; về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; về sức mạnh của nhân dân, của khối đại đoàn kết dân tộc; về quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng nhà nước thực sự của dân, do dân, vì dân; về quốc phòng toàn dân, xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân; về phát triển kinh tế và văn hoá, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân; về đạo đức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; về chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau; về xây dựng đảng trong sạch, vững mạnh, cán bộ đảng viên vừa là người lãnh đạo, vừa là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân”[16]
Tư tưởng Hồ Chí Minh là một cống hiến quý báu vào kho tàng lịch sử tư tưởng cách mạng của thời đại, có ý nghĩa thực tiễn năng động, cách mạng, là ngọn đèn soi sáng, cổ vũ cho các thế hệ hôm nay và mai sau của dân tộc Việt Nam trên hành trình: Độc lập dân tộc và Chủ nghĩa xã hội./.
 


Chú thích:
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991, tr.127-128.
[2]. Viện Mác-Lênin: Một số vấn đề cơ bản trong Văn kiện Đại hội VII của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nxb. Tư tưởng - Văn hoá, Hà Nội, 1991, tr.17.
[3]. Tìm hiểu một số vấn đề trong tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1982, tr.25.
[4]. Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t.1, tr.9,10.
[5]. Các đại hội Đảng ta (1930-1986), Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991, tr.32.
[6]. Võ Nguyên Giáp: Thế giới sẽ còn đổi thay, nhưng tư tưởng Hồ Chí Minh sống mãi, in trong Góp phần tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1992, tr.37.
[7]. Hoàng Tùng: Qúa trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh và giá trị chỉ đạo đối với cách mạng Việt Nam, Tạp chí Cộng sản, 4-1992, tr.13. 
[8]. Đặng Xuân Kỳ: Tư tưởng Hồ Chí Minh, Tạp chí Lịch sử Đảng, 3-1992, tr.3-4.
[9]. Song Thành: Tư tưởng Hồ Chí Minh, cơ sở khoa học và thực tiễn, Tạp chí Lịch sử Đảng, 3-1992, tr.9.
[10]. Võ Nguyên Giáp (chủ biên): Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000,tr.94-95.
[11]. Lê Khả Phiêu: Tư tưởng Hồ Chí Minh soi sáng con đường Đảng ta và nhân dân ta tiến vào thế kỷ XXI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.23-24.
[12]. Hồ Chí Minh Toàn tập, Sđd, t.4, tr.161.
[13]. Hồ Chí Minh Toàn tập, Sđd, t.12, tr.512.
[14]. Phạm Văn Đồng: Người vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin. In trong Góp phần tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh, Sđd, tr.30.
[15]. Phạm Văn Đồng: Hồ Chí Minh và con người Việt Nam trên con đường dân giàu, nước mạnh, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1993, tr.133.
[16]. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.83-84.